«Το ολοκληρωτικό σύστημα» και η αποξένωση των μαζών

Ο ολοκληρωτισμός είναι μία μορφή διακυβέρνησης όπου το κράτος δεν έχει όρια εξουσίας. Οι σκεπτόμενοι άνθρωποι αναρωτιούνται ακόμα, με βάση τα όσα συνέβησαν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης στην ναζιστική Γερμανία, πώς διαπράχθηκαν αυτά τα φρικιαστικά εγκλήματα! Πώς κατάφερε ο Χίτλερ και οργάνωσε κι έπεισε αυτές τις μάζες να οδηγηθούν σε αυτά τα κολαστήρια χωρίς να υπάρξει καμία ουσιαστική αντίδραση; Τις απαντήσεις αυτά τα ερωτήματα μπορούμε να τις βρούμε στο εξαιρετικό βιβλίο της Χάνα Άρεντ, «Το ολοκληρωτικό σύστημα».

Στην ιστορική πορεία μιας χώρας μπορούν να δημιουργηθούν οι συνθήκες εκείνες που ευνοούν τη γέννηση ενός ολοκληρωτικού καθεστώτος, σημειώνει η συγγραφέας, και για αυτό είναι σημαντικό να κατανοήσουμε το τι είναι κι πώς γεννιέται ένα τέτοιο καθεστώς. Η «επιτυχία των ολοκληρωτικών κινημάτων» σηματοδότησε το τέλος δυο ψευδαισθήσεων των δημοκρατικών χωρών. Η πρώτη αφορούσε στο ότι οι περισσότεροι πολίτες ήταν και πολιτικά ενεργοί, ενώ η δεύτερη στο ότι οι πολιτικά αδιάφορες μάζες δεν είχαν σημασία και ήταν ουδέτερες.

Η συγγραφέας μας δίνει την πιο εύστοχη περιγραφή όταν αναφέρει τα λόγια του στενού συνεργάτη του Χίτλερ. Ο Χίμλερ, που γνώριζε καλά τη νοοτροπία εκείνων που οργάνωνε, έδωσε μια σωστή περιγραφή, όχι μόνο των δικών του Ες-Ες, αλλά και των μεγάλων στρωμάτων απ’ όπου τους στρατολογούσε, όταν είπε ότι «δεν ενδιαφέρονταν για τα «καθημερινά προβλήματα», αλλά μόνο για τα ιδεολογικά θέματα που θα έχουν σημασία επί δεκαετίες και αιώνες, αφού ξέρουν πως εργάζονται για ένα μεγάλο όραμα.»

Πώς κατάφερε ένα κίνημα να υποκινεί αυτόν τον φανατισμό;

Όπως καταδεικνύει η Άρεντ, τα ολοκληρωτικά καθεστώτα αξιοποιούν τις εντάσεις που υπάρχουν ήδη στην κοινωνία. Στη ναζιστική Γερμανία υπήρξε ουσιαστικά μια μαζική απόρριψη του υπάρχοντος πολιτικού συστήματος ως αναποτελεσματικού και αναξιόπιστου. «Η διάλυση των κοινωνικών τάξεων μετέτρεψε τις πλειοψηφίες πίσω από όλα τα κόμματα σε μια μεγάλη οργανωμένη και χωρίς δομή μάζα εξαγριωμένων ατόμων που δεν είχαν τίποτα κοινό εκτός από την αόριστη ανησυχία τους ότι οι ελπίδες τους ήταν καταδικασμένες».

Ποια ήταν τα μέσα και οι μηχανισμοί που χρησιμοποίησαν οι ναζί για να υποτάξουν τον όχλο και να τον μετατρέψουν σε μάζα;

Μπορεί ο Χίτλερ να μην ήταν δεινός ρήτορας για να πείσει με το δημόσιο λόγο του τις μάζες των ανθρώπων, ήταν όμως εξαιρετικός στην οργάνωση. Ο αρχηγός είχε δύο συμμάχους υπό τις διαταγές του για να υλοποιήσει αυτό το πείραμα: την μυστική αστυνομία και τα επίλεκτα σώματα ασφαλείας των Ες-Ες. Το κύριο πλεονέκτημα της οργανωτικής δομής της μυστικής αστυνομίας ήταν στην μοναδική τους ικανότητα να φτιάχνουν και να διατηρούν τον μυθικό κόσμο χάρη σε μια ψεύτικη λογική.

Τα ολοκληρωτικά καθεστώτα επιδίδονται σθεναρά στην πραγματοποίηση ενός φανταστικού κόσμου. Αυτό το επιτυγχάνουν με το να πείσουν τις μάζες να μην αποδεχτούν την παράλογη πραγματικότητα και να ενστερνιστούν τα τερατώδη ψέματα του Αρχηγού του κινήματος. Ο Χίτλερ δήλωνε ότι ένα ψέμα για να πιάσει πρέπει να είναι τεράστιο – πράγμα που δεν εμπόδισε τους ανθρώπους να τον πιστέψουν.

Όπως υποστηρίζει η Άρεντ, αυτό που πέτυχε το ολοκληρωτικό κίνημα δεν ήταν απλώς ο θάνατος του αντιπάλου αλλά κάτι χειρότερο. Επρόκειτο για την καταστροφή του ηθικού και νομικού προσώπου και την εκμηδένιση της προσωπικότητας. Αυτό διότι με την καταστροφή της ατομικότητας καταστρέφεται κι ο αυθορμητισμός, η δύναμη που έχει ο άνθρωπος να κάνει κάτι καινούργιο στηριζόμενος στις δικές του δυνάμεις. Ο αυθορμητισμός αυτός καθαυτός, με το απρόβλεπτο του χαρακτήρα του, είναι το μεγαλύτερο εμπόδιο στον απόλυτο εξουσιασμό του ανθρώπου.

Στο τέλος του πονήματος, η Άρεντ με μία παράγραφο συνοψίζει την απάντηση στον κυρίαρχο ερώτημα σχετικά με το ποιες είναι τελικά οι αιτίες που οδήγησαν τις μάζες στην υποταγή. Αυτό που προετοιμάζει τους ανθρώπους στον μη ολοκληρωτικό κόσμο για την ολοκληρωτική εξουσία είναι το γεγονός ότι η αποξένωση, που κάποτε αποτελούσε μια ακραία εμπειρία την οποία μπορούσε κανείς να αισθανθεί σε περιθωριακές κοινωνικές συνθήκες, όπως τα γηρατειά, έγινε καθημερινό βίωμα για τις συνεχώς πολλαπλασιαζόμενες μάζες του αιώνα που διανύουμε.

No related posts.