Ολοκληρωτισμός ή αλλιώς… εκμηδενισμός του ανθρώπου

Ο ολοκληρωτισμός είναι το τρίτο μέρος του σπουδαίου έργου πολιτικής ανάλυσης και θεωρίας με τίτλο: «Απαρχές του Ολοκληρωτισμού», της Χάνα Άρεντ. Η συγγραφέας μελετά τους θεσμούς, την οργάνωση και τον τρόπο λειτουργίας των ολοκληρωτικών κινημάτων και κυβερνήσεων.

Εστιάζει την προσοχή της στις δύο μορφές κυριαρχίας του ολοκληρωτισμού, όπως της ξέρουμε από την Ιστορία, στη δικτατορία του Εθνικό-σοσιαλισμού (1938 και μετά) και στη δικτατορία του Μπολσεβικισμού (1930 και μετά). Το βιβλίο πραγματεύεται τον ολοκληρωτισμό και η φιλόσοφος επιδιώκει να μας φανερώσει τι συνέβη και γιατί.

Η Άρεντ ξεκινάει με τις συνθήκες ανάπτυξης των ολοκληρωτικών κινημάτων. Τα ολοκληρωτικά κινήματα αναπτύχθηκαν εκεί που υπήρχαν μάζες. Ουδέτεροι και αδιάφοροι άνθρωποι που επιθυμούσαν μία πολιτική οργάνωση, απογυμνωμένη από κάθε έννοια κοινού συμφέροντος, ταξικής και κοινωνικής διαστρωμάτωσης. Αναφορικά με τις μάζες, η φιλόσοφος αναφέρει το εξής: «Δεν γοήτευσε η επιδεξιότητα του Στάλιν και του Χίτλερ στην τέχνη του ψεύδεσαι, αλλά γοήτευσε το γεγονός ότι ήταν ικανοί να οργανώσουν τις μάζες σε μία συλλογική μονάδα για να υποστηρίζουν τα ψέματά τους με εντυπωσιακή μεγαλοπρέπεια».

Για να αναπτυχθεί ένα τέτοιο ολοκληρωτικό κίνημα χρειάζεται συνεργασία. Στο ερώτημα πώς πείσθηκε η διανοητική και καλλιτεχνική ελίτ της εποχής να συμμαχήσει με τον όχλο, μπορούμε να πούμε ότι αμφότεροι διακατέχονταν από αισθήματα μηδενισμού και δυσαρέσκειας. Είχαν την ίδια πηγαία επιθυμία όχι για τον μετασχηματισμό αλλά για την καταστροφή του παλιού αστικού κόσμου και των κίβδηλων αξιών.

Το «όπλα» που χρησιμοποίησαν οι ηγέτες του ολοκληρωτισμού για να επιβληθούν και να κυριαρχήσουν στις μάζες ήταν τρία: η προπαγάνδα (κυρίως), η άρτια οργάνωση και η τρομοκρατία. Στην προπαγάνδα του ολοκληρωτισμού υπάρχει κάτι πιο ιδιαίτερο. Εκτός από τις άμεσες απειλές και τα εγκλήματα ενάντια σε άτομα, υπάρχει η χρήση έμμεσων, καλυμμένων και απειλητικών υπαινιγμών απέναντι σε όλους όσοι δεν λαμβάνουν υπόψη τις διδαχές του. Στην κομμουνιστική προπαγάνδα, για παράδειγμα, οι άνθρωποι απειλούνται ότι χάνουν το τρένο της ιστορίας.

Οι δικτάτορες του ολοκληρωτισμού προσκολλήθηκαν στα αρχικά τους ψέματα με πείσμα, παρά τον παραλογισμό τους. Η δύναμη της προπαγάνδας του ολοκληρωτισμού αποδείχθηκε πως σχετιζόταν με τον αποκλεισμό των μαζών από την πραγματικότητα και τη μύηση σε έναν συνεκτικό κόσμο μυστηριακού στοιχείου και συνωμοσιολογίας. Η εικασία μίας παγκόσμιας εβραϊκής συνωμοσίας μετασχηματίστηκε, από την προπαγάνδα του ολοκληρωτισμού, από ένα αντικειμενικά συζητήσιμο ζήτημα στα κύρια σημεία της ναζιστικής πραγματικότητας. Οι Ναζί ενήργησαν σάμπως ο κόσμος να κυριαρχούνταν από τους Εβραίους και να χρειαζόταν μια αντί-συνωμοσία για να τον υπερασπιστεί.

Εκτός από την προπαγάνδα, κομβικό ρόλο παίζει και η άρτια οργάνωση των κινημάτων. Μολονότι τα ολοκληρωτικά κινήματα υιοθετούν στοιχεία από απολυταρχιών και στρατιωτικών δικτατοριών, ταιριάζουν περισσότερα με τον τύπο οργάνωσης των μυστικών εταιριών. Συνιστούν μία ιεραρχική οργάνωση φτιαγμένη από κύκλους. Ο εξωτερικός κύκλος αποτελείται από υποστηρικτές και συμπαθούντες του κινήματος, τον κύκλο των μελών, την ομάδα των επίλεκτων (SS), τον στενό κύκλο γύρω από τον ηγέτη και τέλος τον ίδιο τον ηγέτη με την ολική εξουσία του. Ο ηγέτης είναι απόλυτος, αναντικατάστατος, περιβάλλεται από μία αύρα μυστηρίου και είναι αυτός που θέτει σε κίνηση όλο τον μηχανισμό. Το κύριο προσόν του είναι να εξυφαίνει δολοπλοκίες. Άλλωστε δεν είναι τυχαίο ότι και οι δύο ηγέτες, ο Στάλιν και ο Χίτλερ, ήταν μέλη μυστικών εταιριών.

Στην εξυπηρέτηση της ιδεολογίας έρχεται να προστεθεί η τρομοκρατία. Πριν τον τελικό θάνατο, το ολοκληρωτικό κίνημα χρησιμοποιεί μεθόδους ψυχολογικής εξόντωσης των μαζών. Ο στόχος του ολοκληρωτικού κινήματος είναι να καταστρέψει τα δικαιώματα των πολιτών ολόκληρου του πληθυσμού. Έπεται το σκότωμα του νομικού και ηθικού προσώπου. Με τον φόνο του ηθικού προσώπου και την εκμηδένιση του νομικού, η καταστροφή της ατομικότητας είναι σχεδόν πάντα επιτυχής.

Γιατί η καταστροφή της ατομικότητας είναι η καταστροφή του αυθορμητισμού, της δύναμης του ανθρώπου να αρχίσουν κάτι καινούργιο με τους δικούς του πόρους. Αυτό επιτυγχάνεται με την αφαίρεση του νοήματος του θανάτου και του δικαιώματος μνήμης των θυμάτων. Αυτά είναι τα προαπαιτούμενα για να κυριαρχήσει το αυθαίρετο σύστημα.

Η εμπειρία από τα στρατόπεδα συγκεντρώσεως δείχνει καθαρά ότι τα ανθρώπινα όντα μπορούν να μετασχηματιστούν σε δείγματα του ανθρώπινου ζώου.

No related posts.