Το ξεχωριστό βλέμμα του Τζον Μπέρτζερ

Στιγμιότυπο από το ντοκιμαντέρ "John Berger or the art of looking", Cordelia Dvorak.

Τον Ιανουάριο του 2017 έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 90 ετών ο Βρετανός ζωγράφος, τεχνοκριτικός και λογοτέχνης Τζον Μπέρτζερ.

Φέτος, το 19ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης τον τίμησε με αφιέρωμα δυο μόλις μήνες μετά τον θάνατό του, προβάλλοντας τα ντοκιμαντέρ «Οι εποχές στο Κενσί: Τέσσερα πορτρέτα του Τζον Μπέρτζερ» (Colin MacCabe, Christopher Roth, Bartek Dziadosz, Tilda Swinton, 2016, Βρετανία) και «Τζον Μπέρτζερ ή η τέχνη του βλέμματος» (Cordelia Dvorak, 2016, Γερμανία).

Γεννήθηκε στις 5 Νοεμβρίου 1926 στο Stoke Newington του Λονδίνου και σπούδασε αργότερα στο Chelsea College of Arts του Λονδίνου αφού παράτησε το ιδιωτικό σχολείο, στο οποίο τον είχαν στείλει ο γονείς του και υπηρέτησε στον Βρετανικό Στρατό (1944-1946). Μεγάλο μέρος της ζωής του (από το 1962) το πέρασε σε μια φάρμα στις Γαλλικές Άλπεις, στο χωριό Κενσί, ενώ τα τελευταία χρόνια της ζωής του ζούσε σε ένα γαλλικό προάστιο, το Antony.

Ξεκίνησε την καριέρα του ως ζωγράφος, πραγματοποιώντας εκθέσεις σε γκαλερί του Λονδίνου τη δεκαετία του 1940. Σύντομα όμως ανακάλυψε ότι οι επιδόσεις του στο γράψιμο ήταν καλύτερες από εκείνες στη ζωγραφική, γι’ αυτό κι έγινε κριτικός τέχνης, δημοσιεύοντας κριτικές και δοκίμια στο λονδρέζικο περιοδικό New Statesman. Οι εμπεριστατωμένες απόψεις του, σε συνδυασμό με τον μαρξιστικό ουμανισμό του τον έκαναν να ξεχωρίσει από πολύ νωρίς.

Πηγή: ZED books.

Το 1958 δημοσίευσε το πρώτο του μυθιστόρημα «A Painter of our Time», το οποίο αποσύρθηκε από τον εκδότη του ένα μήνα μετά την έκδοσή του εξαιτίας της πίεσης που δέχτηκε από το Κογκρέσο για τη πολιτιστική ελευθερία (C.C.F.). Στη συνέχεια εκδόθηκαν τα μυθιστορήματα «The Foot of Clive» και «Corker’s Freedom», στα οποία εκφράζει την απογοήτευσή του για την αποξένωση και τη μελαγχολία της βρετανικής ζωής. Αυτοί ήταν και οι λόγοι που τον ώθησαν να μετακομίσει αργότερα στη Γαλλία. Μάλιστα, το μυθιστόρημα «Corker’s Freedom» σύμφωνα με την κόρη του, Katya, ήταν το αγαπημένο του.

Η δεκαετία του ’70 αποτέλεσε ίσως σταθμό στη ζωή του καθώς το 1972 υπήρξε παρουσιαστής της τηλεοπτικής σειράς του BBC  «Ways of Seeing», αλλάζοντας τα δεδομένα για το τηλεοπτικό ντοκιμαντέρ αλλά και τον τρόπο που οι άνθρωποι αντιλαμβάνονταν μέχρι τότε την τέχνη. Την εκπομπή συνόδευσε η έκδοση του ομώνυμου βιβλίου του.  Την ίδια χρονιά κέρδισε τα λογοτεχνικά βραβεία Booker  και James Tait Black Memorial Prize για το μυθιστόρημά του «G, το ταξίδι» και μοιράστηκε το έπαθλο με την βρετανική οργάνωση των «Mαύρων Πανθήρων» ενώ κράτησε το υπόλοιπο για την υποστήριξη του συγγραφικού-φωτογραφικού έργου του σχετικά με τους μετανάστες εργάτες. Το βιβλίο αυτό ονομάστηκε «A Seventh Man: Migrant Workers in Europe» και ήταν αποτέλεσμα της συνεργασίας του Τζον Μπέρτζερ με έναν από τους αγαπημένους του συνεργάτες, τον φωτογράφο Jean Mohr.

Άλλο σημαντικό δείγμα της γραφής του αποτέλεσε η μελέτη και η έκθεση ιδεών του πάνω στα ζώα, με χαρακτηριστικό παράδειγμα το κεφάλαιο «Why Look at Animals?» από το τεύχος «About Looking» (1980). Σε αυτό το κομμάτι εστιάζει αρκετά το ντοκιμαντέρ «Οι εποχές στο Κενσί: Τέσσερα πορτρέτα του Τζων Μπέρζερ» σε σκηνοθεσία των Colin MacCabe, Christopher Roth, Bartek Dziadosz, Tilda Swinton. Στα δοκίμια που ακολούθησαν, ο Τζον Μπέρτζερ έγραφε για την τέχνη, τη φωτογραφία, τη πολιτική και τη μνήμη.

Στιγμιότυπο με την ηθοποιό και καλή φίλη του John Berger, Tilda Swinton, από το ντοκιμαντέρ "The Seasons in Quincy: Four Portraits of John Berger".

Υπήρξε δραστήριος άνθρωπος μέχρι το τέλος της ζωής του, ζωγράφιζε, σκεφτόταν, αναρωτιόταν, ανακάλυπτε και μοιραζόταν τις σκέψεις του πολύ ανοιχτά. Άλλωστε, το βασικό του ελάττωμα ήταν το ότι μοιραζόταν με όλους αυτές τις σκέψεις, όπως δήλωσε χαρακτηριστικά η κόρη του Katya στο Q&A του ντοκιμαντέρ «Οι εποχές στο Κενσί: Τέσσερα πορτρέτα του Τζον Μπέρζερ» στο 19ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ. Επιπλέον, όπως επιβεβαίωσε και η σκηνοθέτιδα του ντοκιμαντέρ «Τζον Μπέρτζερ ή η τέχνη του βλέμματος», Cordelia Dvorak, ήταν ένας πολύ ταπεινός άνθρωπος που μιλούσε για το παρελθόν του με αυτοπεποίθηση, χωρίς να καυχιέται. Άλλωστε ο ίδιος δήλωνε πως ήταν ένας «αφηγητής ιστοριών».

Μπορεί να μην βρίσκεται πλέον εν ζωή, όμως σίγουρα το χαρακτηριστικό διαπεραστικό βλέμμα των γαλάζιων ματιών του και το σπουδαίο έργο που άφησε πίσω του θα συνεχίσουν να μας εμπνέουν (*wink*).

John Berger winks! Στιγμιότυπο από το ντοκιμαντέρ "John Berger or the art of looking", Cordelia Dvorak.

Στο Κέντρο Σύγχρονης Τέχνης Θεσσαλονίκης, Αποθήκη Β1, Λιμάνι από τις 4 Μαρτίου ως τις 13 Απριλίου 2017 θα φιλοξενείται η έκθεση με τίτλο: «Τζον Μπέρτζερ: Ένας ριζοσπάστης ουμανιστής».

No related posts.