«Η χρησιμότητα των άχρηστων γνώσεων»

Την Τρίτη 6 Οκτωβρίου πραγματοποιήθηκε στο Κέντρο Διάδοσης Ερευνητικών Αποτελεσμάτων του Α.Π.Θ. μια διάλεξη από τον Ιταλό καθηγητή Nuccio Ordine σχετικά με το πρόσφατο έργο του με τίτλο L’utilità dell’inutile/ Η χρησιμότητα του άχρηστου. Στόχος του είναι να μας πείσει για την απόλαυση που μας δίνουν τα κλασικά κείμενα, η όμορφη μουσική, η ποίηση, ακόμα και οι αρχές της επιστήμης όταν αυτές συνδέονται με την υπαρξιακή αγωνία και την ποίηση. Επικαλούμενος τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, βλέπει το κλασικό ως αρχή του καινούργιου, ως αυτό που διαποτίζει τη συλλογική μνήμη και τη συντηρεί.

Μέσα από το έργο του ο καθηγητής καταγγέλλει την υποβάθμιση των ανθρωπιστικών σπουδών από μια κοινωνία που επιδιώκει συνεχώς το κέρδος και την εξειδίκευση. Οι νέοι μπαίνουν στο πανεπιστήμιο με μοναδικό στόχο την απόκτηση ενός πτυχίου. Ψάχνουν σχολές με βασικό κριτήριο την επαγγελματική αποκατάσταση και όχι την καλλιέργεια του πνεύματος. Σήμερα, σχολές και μαθήματα όπως τα Αρχαία Ελληνικά ή η Φιλοσοφία συχνά απορρίπτονται, διότι θεωρούνται σε πολλές περιπτώσεις άχρηστα για την μετέπειτα πορεία του ανθρώπου. Αυτά τα μαθήματα είναι όμως που βοηθούν το άτομο να ανακαλύψει το παρελθόν του έτσι ώστε να κατανοήσει καλύτερα το μέλλον του.

Πώς είναι δυνατόν να περιοριστεί η παιδεία μόνο στην απόκτηση ενός επαγγέλματος; Γνώση για τη γνώση ή γνώση για τον άνθρωπο; Το λύκειο και το πανεπιστήμιο οφείλουν να έχουν ως κύριο στόχο τους τη δημιουργία ελεύθερων ανθρώπων με κριτική σκέψη που θα σκέφτονται και θα δρουν αυτόνομα. Το πανεπιστήμιο είναι η μοναδική ευκαιρία που έχει ο άνθρωπος στη ζωή του να αναπτύξει και να ολοκληρώσει την προσωπικότητά του. Έχει τη δυνατότητα να δεχθεί πολλές γνώσεις, να τις μελετήσει, να τις ερευνήσει και στο τέλος κάτι να κερδίσει μέσα από αυτήν τη διαδικασία. Το κέρδος φυσικά και είναι θεμιτό σε μια κοινωνία, όμως όταν αυτό γίνεται αυτοσκοπός τότε ταυτόχρονα μετατρέπεται σε εργαλείο καταστροφής.

Όσον αφορά στην επιστημονική έρευνα, οι χρηματοδοτήσεις σήμερα, προσανατολίζονται ολοένα και περισσότερο προς μια «εφαρμοσμένη» έρευνα, ενώ η θεωρητική έρευνα υφίσταται συνεχείς περικοπές. Άλλωστε, το κράτος δεν είναι πλέον διαθέσιμο να επενδύσει χρήματα σε έρευνες που δεν έχουν άμεση οικονομική απήχηση. Έχει αποδειχθεί, ωστόσο, ότι οι μεγαλύτερες επιστημονικές επαναστάσεις στην ιστορία της ανθρωπότητας, καθορίστηκαν από άχρηστες, τυχαίες έρευνες που δεν είχαν καμία σχέση με ωφελιμιστικό σκοπό. Ενώ αντίθετα χρηματοδοτήθηκαν έρευνες που δεν είχαν τελικά κανένα αποτέλεσμα.

Το τρίτο και τελευταίο θέμα που θίγει ο καθηγητής είναι η υπονόμευση των πολιτισμικών αγαθών. Πολλοί πολιτικοί θεωρούν τα αρχαία μνημεία “πετρέλαια”, αντιμετωπίζοντάς τα ως πηγή κέρδους και προσβάλλοντας με αυτόν τον τρόπο ολόκληρους αιώνες πολιτισμού. Μελετούν πώς θα κερδίσουν όσο το δυνατόν περισσότερα χρήματα από τις εισόδους σε μουσεία και αρχαιολογικούς χώρους ενώ παράλληλα δαπανώνται όλο και λιγότερα χρήματα για τη συντήρησή τους.

Εν μέσω και της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης, οι άνθρωποι ασχολούνται κυρίως με τα οικονομικά ζητήματα αδιαφορώντας για την μεγαλύτερη κρίση που βιώνει ο άνθρωπος, την ηθική κρίση. Εξαιτίας της λατρείας για το χρήσιμο και το κέρδος, έχει χάσει η ανθρωπότητα το νόημα της ζωής. Με τα χρήματα μπορείς να αγοράσεις τα πάντα, όχι όμως τη γνώση. Αυτή αποκτιέται με αγώνες και δουλειά. Θα έπρεπε λοιπόν αντί να ασχολούμαστε μονάχα με τα απτά, πρακτικά ζητήματα, να δίνουμε λίγη σημασία και σε πράγματα που καλλιεργούν την προσωπικότητά μας. Υπάρχει ανάγκη να πολλαπλασιαστούν τα μουσεία, τα μνημεία, τα θέατρα και οι βιβλιοθήκες και γενικότερα οι οργανώσεις και οι θεσμοί στους οποίους οι άνθρωποι σκέφτονται, μορφώνονται και γίνονται καλύτεροι.

Σε μια ωφελιμιστική κοινωνία σαν αυτή που ζούμε επιδιώκουμε συνεχώς το χρήσιμο, αυτό που άμεσα ή έμμεσα θα μας προσφέρει υλικό κέρδος και θα μας κάνει πλουσιότερους. Πλουσιότερους όμως σε χρήματα, όχι πλουσιότερους στο πνεύμα, στο ήθος. Αγωνιώντας διακαώς για το χρήσιμο χάνουμε τα καθημερινά εκείνα πράγματα που θα μας εξοπλίσουν με εφόδια τα οποία κάποια στιγμή στη ζωή μας μπορεί να μας φανούν χρήσιμα.

Άραγε πόσες από εκείνες τις γνώσεις τις οποίες η κοινωνία μας θεωρεί και επιβάλλει ως άχρηστες μας έχουν βοηθήσει σε κάποιες σημαντικές στιγμές της ζωής μας κάνοντάς μας καλύτερους ανθρώπους; Εξάλλου, σε πολλές περιπτώσεις αυτό που θεωρείται άχρηστο μπορεί να είναι χρήσιμο και αυτό που θεωρείται χρήσιμο να είναι στην πραγματικότητα άχρηστο. Καλό θα ήταν λοιπόν να μην αντιμετωπίζουμε τη γνώση μονάχα ως ένα μέσο που θα μας οδηγήσει στην επιτυχία και το κέρδος, αλλά να προσπαθούμε, χρησιμοποιώντας την σαν πολύτιμο εργαλείο, να γινόμαστε καλύτεροι, να εξελισσόμαστε και να εμπλουτίζουμε τη σκέψη και το πνεύμα μας. Να μαθαίνουμε για τον εαυτό μας δίχως να περιμένουμε κάποιο υλικό αντάλλαγμα. Χωρίς σημαντικά εσωτερικά κίνητρα ακόμη και το πιο σπουδαίο πτυχίο που έχει αποκτηθεί με χρήματα δε θα μας προσφέρει αληθινή γνώση και δε θα ευνοήσει καμία αληθινή μεταμόρφωση του πνεύματος.

«Το ωραίο δεν είναι απαραίτητο στη ζωή. Αν καταργούνταν τα άνθη, ο κόσμος δε θα υπέφερε. Ωστόσο ποιος θα επιθυμούσε να μην υπάρχουν τα άνθη»;

No related posts.