Μετά τον καπιταλισμό τι; Οι ευκαιρίες της οικονομικής κρίσης Oct13

Θεματικη

ΠΟΤΕ ΔΗΜΟΣΙΕΥΘΗΚΕ;

Σχετικα αρθρα

Μοιρασου το!

Μετά τον καπιταλισμό τι; Οι ευκαιρίες της οικονομικής κρίσης

Ο Αμερικανός Υπουργός Οικονομίας Henry Paulson. Το σχέδιό του για την εξαγορά των χρεοκοπημένων τραπεζών σηματοδοτεί μια πρωτοφανή κρατική παρεμβατικότητα στην οικονομία των ΗΠΑ.

Η διεθνής οικονομική κρίση είναι πλέον γεγονός. Μπορεί οι επιπτώσεις της να μην χτύπησαν ακόμα την πόρτα της Ελλάδας, αλλά οι εξελίξεις σε διεθνές επίπεδο είναι πλέον ραγδαίες. Οι χρηματαγορές βρίσκονται σε πτώση, νέες τράπεζες χρεοκοπούν καθημερινά και οι κυβερνήσεις, που τόσο είχαν ξορκιστεί για χρόνια, έρχονται να τις σώσουν. Η μηνιαία περιοδικότητα του «ε.ΜΜΕ.ίς» δεν επιτρέπει την παρακολούθηση των εξελίξεων μέρα με τη μέρα, γι’ αυτό θα προσπαθήσουμε εδώ να παρουσιάσουμε μερικές προβλέψεις για το μέλλον του οικονομικού κοσμοσυστήματος και όσων πιθανότατα έπονται της κρίσης του καπιταλιστικού μοντέλου.

Τα γεγονότα που βιώνουμε τις τελευταίες εβδομάδες χαρακτηρίζονται τουλάχιστον από ειρωνεία. Στις ΗΠΑ ψηφίστηκε σχέδιο «σωτηρίας» των χρεοκοπημένων τραπεζών μετά από πρόταση του Υπουργού Οικονομικών, Henry Paulson, με την κυβέρνηση να δεσμεύει 700 δισεκατομμύρια δολάρια προς εξαγορά τους. Η Βρετανία δεσμεύει αντίστοιχα 500 δισεκατομμύρια λίρες προς βοήθεια προβληματικών τραπεζών. Πρόκειται δηλαδή για άμεσες κρατικοποιήσεις στον σκληρό πυρήνα του καπιταλιστικού συστήματος. Και αν η Βρετανία είχε διέλθει μια εποχή κρατικισμού, ιδιαίτερα πριν την περίοδο Θάτσερ, οι ΗΠΑ ήταν κατ’ εξοχήν η χώρα όπου το κράτος έπρεπε να περιοριστεί όσο το δυνατόν περισσότερο, ώστε να μην παρεμβαίνει στις ατομικές επιδιώξεις ανέλιξης. (Βέβαια, στην πρόσφατη ιστορία η τάση αυτή ενισχύθηκε δραματικά κατά την περίοδο Ρίγκαν και μετά απ’ αυτή).

Βλέπουμε ακόμα τη Βρετανική κυβέρνηση να απειλεί να «παγώσει» τις καταθέσεις ισλανδικών εταιριών στο έδαφός της ως αντιστάθμισμα των απωλειών που υπέστησαν δημοτικά συμβούλια και συνταξιοδοτικά ταμεία που είχαν εμπιστευθεί τις -χρεοκοπημένες πλέον- τράπεζες της «χώρας των πάγων». Με άλλα λόγια, μια κυβέρνηση κινείται, όχι εναντίον μιας άλλης κυβέρνησης, αλλά εναντίον των επιχειρήσεων.

Την ίδια στιγμή που οι δείκτες των χρηματιστηρίων πέφτουν, μαζί με την τιμή του πετρελαίου, ενώ η τιμή του χρυσού εκτοξεύεται στα ύψη, γίνεται λόγος για την πτώση του Καπιταλισμού. Στην Γερμανία, οι πωλήσεις των βιβλίων του Καρλ Μαρξ γνωρίζουν άνθηση, αποδιδόμενη στην οικονομική κρίση. Είναι όμως η επιστροφή στον απόλυτο κρατισμό η λύση; Μπορεί σε έναν κόσμο αλληλοσυνδεόμενων οικονομιών, όπου, σύμφωνα με μια δημοφιλή ρήση «όταν φτερνίζεται η Ασία, κρυολογεί η Αμερική», να υποστηρίζει κανείς ότι ο έλεγχος του καπιταλιστικού συστήματος μπορεί να γίνει από το κάθε κράτος ατομικά;

Η περίπτωση της Ευρωπαϊκής Ένωσης απαντά ίσως στο παραπάνω ερώτημα. Η αρχική αποτυχία της Ένωσης να χαράξει ένα κοινό οικονομικό σχέδιο μετά τη διαφωνία Γαλλίας-Γερμανίας πάνω στη δημιουργία «ταμείου σωτηρίας» οδήγησε το κάθε κράτος-μέλος να ακολουθήσει τη δική του πολιτική, με αμφιλεγόμενα αποτελέσματα, κυρίως όσον αφορά την ανάκαμψη της εμπιστοσύνης των επενδυτών. Πώς μπορεί άλλωστε ένα κρατικό σχέδιο να βοηθήσει μια τράπεζα με δραστηριότητες που εκτείνονται και σε άλλα κράτη, αν δεν υπάρξει συντονισμός μεταξύ όλων των εμπλεκόμενων; Το σύγχρονο κοσμοσύστημα συνδέεται με τόσο πολλούς τρόπους και σε τόσα επίπεδα που η πρακτική της κρατικής παρέμβασης αποδυναμώνεται ολοένα και περισσότερο, όχι απλά λόγω ιδεολογίας, αλλά εκ του αποτελέσματος. Τελικά, οι ηγέτες των κρατών της Ε.Ε. κατάφεραν να καταλήξουν σε κάποια μέτρα κατά τη συνάντησή τους στις 11 και 12 Οκτωβρίου: θα εγγυηθούν τα νέα τραπεζικά χρέη μέχρι το τέλος του 2009, οι κυβερνήσεις θα βοηθήσουν τις τράπεζες αγοράζοντας ορισμένες μετοχές και διακηρύχθηκε η δέσμευση για εξαγορά οποιασδήποτε επικίνδυνης για το σύστημα τράπεζας που αντιμετωπίζει προβλήματα.

Ο Immanuel Wallerstein είχε προβλέψει την κρίση του καπιταλιστικού συστήματος από τις αρχές της δεκαετίας του '90

Μέσα σ’ όλες αυτές τις εξελίξεις, οι οποίες θα έχουν σίγουρα «παλιώσει» μόλις το κείμενο αυτό θα έχει δημοσιευτεί, θα είχε αρκετό ενδιαφέρον να σταθούμε στη φιλολογία περί πτώσης του καπιταλιστικού συστήματος και στα ευρύτερα και μακροπρόθεσμα αποτελέσματα που θα έχει η τωρινή κρίση. Εφόσον το μοντέλο της κρατικής παρέμβασης δεν ενδείκνυται για τη διαχείριση του σύγχρονου κοσμοσυστήματος, την ίδια στιγμή που ο αχαλίνωτος καπιταλισμός έχει αποδείξει τους κινδύνους του, τι μέλλει γενέσθαι;

Την μεγάλη κρίση του καπιταλιστικού (ή φιλελεύθερου, αν προτιμάτε) οικονομικού συστήματος που βιώνουμε τώρα προέβλεψε στις αρχές της δεκαετίας του ’90 ο Immanuel Wallerstein, υποστηρίζοντας ότι μέσα στα επόμενα 10-20 περίπου χρόνια θα βιώσουμε την κατάρρευση του συστήματος και την ανάδυση ενός νέου, τη μορφή του οποίου όμως δήλωνε ότι αδυνατούσε να προβλέψει. Σύμφωνα με τον Wallerstein, η κρίση του συστήματος τοποθετείται ήδη από το 1968 με τις γνωστές επαναστάσεις που έλαβαν χώρα σε όλον τον κόσμο. Έκτοτε, το σύστημα κρατήθηκε στη ζωή με διάφορα τεχνάσματα που απλώς επιμήκυναν τη ζωή του, μεταθέτοντας την «ώρα της κρίσης». Η ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα προσέγγιση του Wallerstein αποδεικνύεται προφητική 10 χρόνια μετά.

Τι μορφή όμως θα μπορούσε να έχει το νέο σύστημα που θα προκύψει μετά την κρίση; (αν υποθέσουμε βεβαίως ότι ο καπιταλισμός με τη σημερινή του μορφή όντως θα καταρρεύσει). Ο Scott B. MacDonald φαίνεται να διερωτάται σε άρθρο του στο Yaleglobal (την ηλεκτρονική έκδοση του Κέντρου του Yale για τη Μελέτη της Παγκοσμιοποίησης) για το ποια θα είναι η μορφή του καπιταλισμού που θα αναδυθεί μέσα από την κρίση. Υπάρχει το μοντέλο που προωθεί η Ρωσία (ο ψευδο-αυταρχικός καπιταλισμός), το κινεζικό μοντέλο του αυταρχικού καπιταλισμού και ο δημοκρατικός καπιταλισμός, αποτελούμενος όμως από την Αγγλο-αμερικανική, την Ηπειρωτική (δηλαδή την περισσότερο κοινωνική) και την Ιαπωνο-ασιατική έκδοση.

Ο David Held υποστηρίζει τη μετάβαση σε ένα διεθνές σύστημα βασισμένο στις αρχές της σοσιαλδημοκρατίας

Το Ηπειρωτικό-Ευρωπαϊκό μοντέλο καπιταλισμού που αναφέρει ο MacDonald προσεγγίζει περισσότερο το μοντέλο που υποστηρίζει ο David Held. Ο Held περιγράφει την ανάπτυξη ενός μοντέλου βασισμένου στις αρχές της σοσιαλδημοκρατίας, ελεγχόμενου όμως από υπερ-κρατικούς θεσμούς και στηριγμένο στις αρχές του διεθνούς δικαίου. Πρόκειται ουσιαστικά για την εφαρμογή των αρχών της σοσιαλδημοκρατίας που, ως ένα βαθμό, επιβιώνουν ακόμα στο κοινωνικό μοντέλο των σκανδιναβικών κρατών, αλλά πλέον σε ένα διεθνές επίπεδο. Το μοντέλο του Held επιδιώκει περισσότερη δικαιοσύνη και σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, καθώς και δικαιότερη «εισοδηματική» κατανομή μεταξύ αναπτυγμένου και αναπτυσσόμενου κόσμου (κάτι σαν τις αναδιανεμητικές πολιτικές του κοινωνικού κράτους δηλαδή). Το ενδιαφέρον της ιδέας του είναι όμως ότι το «κοινωνικό κράτος» εφαρμόζεται πλέον σε παγκόσμιο επίπεδο από οργανισμούς τύπου ΟΗΕ (χρησιμοποιείται αποκλειστικά ως παράδειγμα, καθώς θα χρειαστεί εκτενή αναμόρφωση και ενδυνάμωση του ρόλου του, προκειμένου να λειτουργήσει σ’ αυτά τα πρότυπα).

Ουτοπιστική άποψη; Πιθανόν. Μπορεί όμως με ασφάλεια να υποστηριχθεί ότι ακόμα κι αν το μοντέλο που προτείνει ο Held δεν επαληθευτεί από τα γεγονότα, ο ρόλος του κράτους στο νέο σύστημα θα είναι δραστικά μικρότερος. Η αποτυχία (ή η πολύ περιορισμένη αποτελεσματικότητα) των ξεχωριστών πολιτικών που ακολούθησαν τα μέλη της Ε.Ε. δείχνει την αδυναμία των μεμονωμένων κρατών να διαχειριστούν την οικονομική κρίση, αλλά και την κοσμοοικονομία εν γένει. Η διαχείριση του καπιταλισμού θα διεξάγεται από κάποιο υπερεθνικό σώμα και ο ρόλος των εθνικών κρατών θα περιοριστεί. Προς ποια κατεύθυνση όμως θα κινηθεί αυτό το σύστημα; Σκλήρυνση του καπιταλισμού και διόγκωση ανισοτήτων; Δεν είναι σίγουρο ότι ο κόσμος μπορεί να αντέξει περισσότερο στο ίδιο μοτίβο. Ήδη η μετανάστευση προς τις αναπτυγμένες χώρες είναι ογκωδέστατη. Όσο αυξάνεται το χάσμα, τόσο θα αυξάνονται και οι εστίες αντίδρασης. Ή επικράτηση σοσιαλδημοκρατικών αξιών και προσπάθεια άμβλυνσης ανισοτήτων;

Λέγεται ότι κάθε κρίση είναι και μια ευκαιρία για ανανέωση. Τα συστήματα αλλάζουν συνήθως με αργούς ρυθμούς. Το πού θα μας βγάλει η οικονομική κρίση που βιώνουμε θα πάρει αρκετά χρόνια για το ανακαλύψουμε. Προβλέψεις μπορούν να γίνουν πολλές. Οι εξελίξεις θα επιβεβαιώσουν κάποιους και θα διαψεύσουν κάποιους άλλους.

Βιβλιογραφία:

Immanuel Wallerstein, «Μετά τον Φιλελευθερισμό», εκδόσεις Ηλέκτρα, Αθήνα, 2004, μετάφραση Γιάννης Δοδόπουλος

David Held, «Για Ένα Παγκόσμιο Κοινωνικό Συμβόλαιο», εκδόσεις Επίκεντρο, Αθήνα, 2008, μετάφραση Χαρίδημος Κουτρής

Ηλίας Παπαδόπουλος
eliasdark@gmail.com

No related posts.